Zachowek

Przedawnienie roszczenia o zachowek/uzupełnienie zachowku

Roszczenie o zachowek przy dziedziczeniu testamentowym przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu przez sąd spadku lub notariusza. Jeżeli spadkodawca pozostawił kilka testamentów, termin ten biegnie od ogłoszenia tego testamentu, z którego uprawniony wywodzi roszczenie o zachowek (tak m. in. SN z 22.5.2013 r., III CSK 319/12, OSNC 2014, Nr 2, poz. 16)

Roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej od spadkodawcy darowizny przedawnia się z upływem lat pięciu od otwarcia spadku, tj. śmierci spadkodawcy. Analogicznie przedawnia się roszczenie o uzupełnienie zachowku przeciwko spadkobiercom ustawowym w sytuacji, w której ze względu na niewielką wartość spadku oraz dużą wartość darowizn podlegających doliczeniu do substratu wymiaru zachowku, udziały spadkowe spadkobierców uprawnionych do zachowku nie wyczerpują należnego im zachowku.

Pozew o zachowek

Zgodnie z art. 991 § 1 Ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. 2018r., poz.1025 ze zm.), zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni, dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału (zachowek). W konsekwencji, jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia (art. 991 § 2 k.c.).

W orzecznictwie wskazuje się, że  celem instytucji zachowku jest majątkowe zadośćuczynienie najbliższym spadkodawcy tego, że bądź to zostali pominięci przez niego w testamencie, bądź też, że ich udział w spadku został zminimalizowany. Przewidziany w art. 993 k.c. sposób ustalania wysokości zachowku, a więc wymóg doliczenia darowizn oraz zapisów windykacyjnych dokonanych przez spadkodawcę uniemożliwia mu proste obejście przepisów o ochronie osób najbliższych przed dyspozycjami na wypadek śmierci. Ponadto, dokonując analizy gramatyczno-językowej art. 993 k.c. uznać należy, że intencją ustawodawcy, co do ukształtowania zamkniętego katalogu przypadków doliczeń, było to żeby istniała możliwość doliczenia do masy spadkowej przedmiotów, środków pieniężnych, które w chwili otwarcia spadku nie należały już do majątku zmarłego, ponieważ zostały przeniesione do majątku osoby trzeciej w drodze darowizny lub zapisu windykacyjnego.” (wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 30 listopada 2016 r., I ACa 562/16).

Pozbawienie zachowku możliwe jest przez wydziedziczenie (art. 1008 k.c.), jeśli uprawniony do zachowku:

1) wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;

2) dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;

3) uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Przy obliczaniu wysokości zachowku konieczne jest ustalenie czystej wartości spadku - na chwilę otwarcia spadku.

Na podstawie art. 992 k.c. przy ustalaniu udziału spadkowego stanowiącego podstawę do obliczania zachowku uwzględnia się także spadkobierców niegodnych oraz spadkobierców, którzy spadek odrzucili, natomiast nie uwzględnia się spadkobierców, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni.

Dla ustalenia należnego zachowku konieczne jest dokonanie stosownych rozliczeń.
W świetle art. 993 k.c. przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. Szczegółowe regulacje co do rozliczeń darowizn są przewidziane w art. 994-996 k.c. Rozliczeniu mogą podlegać także koszty wychowania i wykształcenia (art. 997 k.c.).

Roszczenie o zachowek może być zmiarkowane, jeśli jest ono sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. W orzecznictwie wskazuje się, że “można w wyjątkowych wypadkach dopuścić zastosowanie art. 5 k.c. do roszczenia w postaci zachowku,
w szczególności do korekty jego wysokości.” (wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 11 maja 2017 r., VI ACa 193/16). Analogiczne stanowisko przedstawił również m.in. Sąd Apelacyjny w Krakowie w wyroku z 5 grudnia 2012 r., I ACa 1143/12.  Zauważa się przy tym nawet, że “dopuszczalne jest całkowite pozbawienie prawa do zachowku w wyniku zastosowania  art. 5 k.c., odnoszonego do samej postawy uprawnionego względem zobowiązanego z tytułu zachowku, a przy tym ze względu na taką postawę występującą w przeszłości.” (postanowienie Sądu Najwyższego z 11 lipca 2012 r., I CSK 75/12).

W sprawie o stwierdzenie nabycia spadku sąd nie jest uprawniony do orzekania o zachowku (art. 991 k.c.), który jest konsekwencją określonego rozrządzenia testamentowego (postanowienie SN z dnia 28 marca 2012 r., V CSK 175/11).

Wniesienie powództwa przeciwko spadkobiercy testamentowemu o zachowek przerywa bieg terminu przedawnienia co do takiej kwoty, która zgodnie z ustaleniami dokonanymi przez sąd przysługuje uprawnionemu do zachowku na dzień orzekania o nim (wyrok SN z dnia 17 kwietnia 2009 r., III CSK 298/08).

Ustalenie wartości spadku w celu określenia zachowku oraz obliczenie zachowku, następuje według cen z chwili orzekania o roszczeniu z tytułu zachowku. Odsetki od ustalonego zachowku, według cen na chwilę orzekania, powinny być naliczone dopiero od daty wyrokowania w sprawie, skoro dopiero z tym momentem roszczenie o zapłatę tak ustalonej przez sąd pierwszej instancji kwoty stało się wymagalne. Odsetki za opóźnienie spełnienia świadczenia należą się od dnia ustalenia przez sąd jego wysokości z uwzględnieniem cen z daty orzekania. Jeżeli więc wysokość należnego świadczenia uwzględnia wszystkie niekorzystne dla wierzyciela zmiany siły nabywczej pieniądza, które nastąpiły od powstania zdarzenia wywołującego obowiązek jego spełnienia, to dopiero wówczas przyznanie odsetek za opóźnienie, od tej późniejszej daty, od daty wyrokowania, a nie doręczenia pozwanemu odpisu pozwu, jest w pełni uzasadnione (tak orzekł w wyroku SA we Wrocławiu w dniu 2 marca 2012 r., I ACa 110/12).

Pozwanym może być spadkobierca testamentowy, który nabył spadek w całości lub
w części. Jeżeli uprawniony do zachowku nie może otrzymać od spadkobierców należnego mu zachowku, może on żądać od osoby, na rzecz której został uczyniony zapis windykacyjny doliczony do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Osoba ta jednak odpowiada tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem zapisu windykacyjnego (art. 9991 § 1 k.c.). Ponadto gdy osoba, na rzecz której uczyniony został zapis windykacyjny, sama jest uprawniona do zachowku, ponosi ona odpowiedzialność względem innych uprawnionych tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jej własny zachowek (art. 9991 § 2 k.c.). Osoba, na rzecz której został uczyniony zapis windykacyjny, może zwolnić się od obowiązku zapłaty zachowku przez wydanie przedmiotu zapisu (art. 9991 § 3 k.c.). Jeżeli zaś uprawniony nie może otrzymać należnego mu zachowku ani od spadkobierców, ani od osób, na rzecz których uczyniono zapisy windykacyjne, przysługuje mu roszczenie o zapłatę lub uzupełnienie zachowku przeciwko osobie, która uzyskała od spadkodawcy darowiznę podlegającą doliczeniu do spadku. Jednak obdarowany odpowiada tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny (art. 1000 § 1 k.c.), co oznacza, że wolny będzie od odpowiedzialności, jeżeli darowiznę utracił albo zużył w taki sposób, że nie jest już wzbogacony, chyba że w chwili wyzbycia się lub zużywania darowizny powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu. Z kolei jeżeli obdarowany sam jest uprawniony do zachowku, odpowiada wobec innych uprawnionych tylko z nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek (art. 1000 § 2 k.c.). W sytuacji gdy jest kilku obdarowanych, obdarowany wcześniej jest obowiązany do zapłaty odpowiedniej sumy tylko wtedy, gdy uprawniony nie może uzyskać uzupełnienia zachowku od osoby, która została obdarowana później (art. 1001 k.c.). Osoba obdarowana może zwolnić się od obowiązku zapłaty sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku przez wydanie uprawnionemu przedmiotu darowizny (art. 1000 § 3 k.c.).

Wartość przedmiotu sporu stanowi kwota, której zasądzenia od pozwanego domaga się powód.

Z roszczeniem można wystąpić tylko wtedy, jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku poprzez uczynienie przez spadkodawcę darowizn na jego rzecz, poprzez powołanie do dziedziczenia lub poprzez ustanowienie na rzecz uprawnionego zapisu zwykłego lub zapisu windykacyjnego. Wartość udziału spadkowego w przypadku powołania do dziedziczenia, jak również wartość ww. zapisów zalicza się na należny zachowek, tak samo jak wartość darowizn.

Roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu (art. 1007 § 1 k.c.). Natomiast roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanych od spadkodawcy zapisu windykacyjnego lub darowizny przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku (art. 1007 § 2 k.c.).

Biuletyn

Biuletyn Kaszubskiego Instytutu Rozwoju Biuletyn Kaszubskiego Instytutu Rozwoju
  • Kontakt

    Kaszubski Instytut Rozwoju
    ul. R. Traugutta 7
    83-400 Kościerzyna
    tel./fax. +48 58 680 87 63
    tel. kom. 516-310-978
    www.kir.org.pl
    Email: biuro@kir.org.pl

    Konto: Bank PEKAO SA
    Nr: 33 1240 3783 1111 0010 2950 3073
    KRS: 0000096847
    REGON 192712444
    NIP: 591-15-52-244

    Aby się skontaktować można skorzystać z tego formularza.