Informacje prawne

7 Sierpień 2018 by AdministratorKIR
Filed under: Inne 

Prezentujemy kwestie poruszane podczas rozmów z prawnikami działającymi w nieodpłatnym Punkcie Porad Prawnych mieszczącym się w Kościerzynie przy ul. Świętojańskiej 5,. Zachęcamy do przeczytania i wykorzystania przedstawionych informacji.

1. Dziedziczenie w świetle obowiązujących przepisów prawnych.

Zgodnie z zasadami wynikającymi z ustawy z dnia  z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. 2018r. poz..1025 ze zm.) powołanie do spadku może nastąpić z ustawy albo z testa­mentu ( zgodnie z wolą spadkodawcy - testatora). Z ustawy można dziedziczyć cały spadek lub jego część. Dziedziczenie ustawowe co do całości spadku wystąpi wtedy, gdy spadkodawca nie powołał spadkobiercy (w testamencie) albo gdy żadna z osób, które powołał, nie bę­dzie chciała (np. odrzuci spadek) lub nie będzie mogła być spadkobiercą (np. zostanie uznana za niegodną dzie­dziczenia).

Ustawowe dziedziczenie co do części spadku, co do zasady, następuje wtedy, gdy spadkodawca nie powołał do tej części spadkobiercy albo gdy którakolwiek z kilku osób, które powołał do całości spadku, nie chce lub nie może być spadkobiercą.

Spadkobierca może spadek przyjąć bądź odrzucić, bądź nie składać żadnego oświadczenia woli (w obecnym stanie prawnym obowiązującym od 18 października 2015 r. uznaje się wtedy, że przyjmuje on spadek z dobro­dziejstwem inwentarza).

Krąg spadkobierców ustawowych i kolejność powoływania ich do dziedziczenia określają przepisy ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1025 ze zm.). Wprawdzie dziedziczenie z testamen­tu ma pierwszeństwo przed dziedziczeniem z ustawy, to jednak najczęstszym tytułem powołania do spadku jest właśnie ustawa.

Przy dziedziczeniu ustawowym ustalenie kręgu spadkobierców ustawowych opiera się na dorozumianej woli spadkodawcy co do dziedziczenia po nim,  skoro bowiem nie pozostawił testamentu, to tym samym nie chciał zmieniać zasad dziedziczenia ustawowego.

Spadkobiercami ustawowymi powołanymi w pierwszej kolejności do dziedziczenia są dzieci zmarłego i jego małżonek. Z ustawy dzieci zmarłego i jego małżonek dziedziczą w częściach równych. Zaznaczenia wymaga jednak, iż udział małżonka przy dziedziczeniu ustawowym nie może być mniejszy niż jedna czwarta całości spadku. Oznacza to, że jeżeli dzieci jest więcej niż troje, to udział małżonka będzie wynosić jedną czwartą część. Dzie­ci zaś będą dziedziczyć po równo w pozostałych trzech czwartych częściach. Jeżeli dziedziczyłby małżonek i jedno dziecko - dziedziczyliby spadek po połowie.

Zstępni to pojęcie używane na gruncie zarówno polskiego prawa cywilnego jak i podatkowego na określenie potomków, to jest dzieci, wnuków, prawnuków itd. Wstępni to pojęcie używane na określenie przodków, to jest rodziców, dziadków, pradziad­ków itd. Osoby te spokrewnione są ze sobą w linii prostej.

Jeżeli dziecko spadkodawcy zmarło przed spadkodawcą, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom (czyli wnukom spadkodawcy) w częściach równych. Przepis ten stosuje się odpowiednio w sytuacji, kiedy wnuk spadkodawcy zmarł przed spadkodawcą, wówczas udział spadkowy, który by przypadał wnukowi spadkodawcy przypada jego dzieciom (czyli prawnukom spadkodawcy), itp.

W przypadku braku testamentu - gdy spadkodawca nie pozostawił zstępnych, pozostały przy życiu małżonek spad­kodawcy dziedziczy spadek razem z innymi krewnymi spadkodawcy. Cały spadek przypadnie małżonkowi spadkodawcy wówczas, gdy w chwili śmierci spadkodawca nie będzie miał zstępnych, ro­dziców, rodzeństwa i zstępnych rodzeństwa.

Obowiązujące przepisy dopuszczają również możliwość  spadkobrania przez dziecko, które jeszcze się nie urodziło (tzw. nasciturus), ale było już poczęte w chwili śmierci spadkodaw­cy, pod warunkiem że urodzi się żywe. Może to być zarówno dziecko spadkodawcy, jak i jego wnuk (w sytuacji gdy np. dziecko spadkodawcy będące rodzicem dziecka nienarodzonego, ale już poczętego w chwili śmierci spadkodaw­cy, odrzuci spadek).

2. Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku

Osoba powołana do spadku ma kilka możliwości uregulowania kwestii spadkobrania. Może przyjąć spadek bez ograniczenia  odpowiedzialności za długi spadkowe tzw. przyjęcie proste, przyjąć spadek  z dobrodziejstwem inwentarza tj.  ograniczeniem odpowiedzialności do wartości otrzymanych aktywów oraz spadek odrzucić. Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Nie złożenie oświadczenia we wskazanym terminie jest równoznaczne z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku składa się przed sądem lub przed notariuszem. Można je złożyć ustnie (wówczas sporządza się protokół obejmujący treść oświadczenia) lub na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym.

W przypadku osób przebywających na stałe poza granicami kraju, zachowanie 6 miesięcznego terminu może być utrudnione. W taki  przypadku spadkobierca powinien  udać się do konsula RP w miejscu swego pobytu, który potwierdzi urzędowo podpis spadkobiercy na pisemnym oświadczeniu o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, następnie niniejsze oświadczenie powinien przesłać do właściwego sądu rejonowego. W takiej sytuacji ustawowy termin do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku zostanie zachowany, jeżeli pismo wpłynie do sądu w terminie 6 miesięcy od dowiedzenia się przez spadkobiercę o tytule powołania albo w tym terminie zostanie nadane w polskiej placówce pocztowej.

Możliwe jest również udzielenie pełnomocnictwa do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku. Pod rygorem nieważności,  pełnomocnictwo takie musi  mieć  formę pisemną z podpisem urzędowo poświadczonym. Pełnomocnictwo w swej treści powinno określać osobę spadkodawcy i wskazanie do jakiej czynności pełnomocnik został upoważniony (złożenia oświadczenia o przyjęciu spadku lub jego odrzuceniu).

3.   Zwolnienie od kosztów sądowych

Sąd może zwolnić stronę od kosztów sądowych w całości lub w części. Wniosek o przyznanie zwolnienia od kosztów sądowych należy zgłosić na piśmie lub ustnie do protokołu w sądzie, w którym sprawa będzie się toczyć lub już się toczy. Osoba fizyczna, która nie ma miejsca zamieszkania na obszarze właściwości tego sądu, może złożyć wniosek o przyznanie zwolnienia od kosztów sądowych w sądzie rejonowym właściwym ze względu na miejsce swego zamieszkania. Sąd niezwłocznie przesyła ten wniosek właściwemu sądowi - art.105 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz. U. 2018r.poz.300 ze zm.)

Częściowe zwolnienie od tych kosztów może polegać na zwolnieniu od poniesienia albo ułamkowej lub procentowej ich części, albo określonej ich kwoty, albo niektórych opłat i wydatków. Może też polegać na przyznaniu zwolnienia co do pewnej części roszczenia lub co do niektórych roszczeń dochodzonych łącznie. Strona częściowo zwolniona od kosztów sądowych obowiązana jest uiścić opłaty oraz ponieść wydatki w takiej wysokości, jaka nie jest objęta zwolnieniem przyznanym przez sąd.

Zwolnienia od kosztów sądowych może się domagać osoba fizyczna, która złożyła oświadczenie, że nie jest w stanie ich ponieść bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Do wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych powinno być dołączone oświadczenie obejmujące szczegółowe dane o stanie rodzinnym, majątku dochodach i źródłach utrzymania osoby ubiegającej się o zwolnienie od kosztów. Oświadczenie sporządza się według ustalonego wzoru urzędowego. Jeżeli oświadczenie nie zostało złożone albo nie zawiera wszystkich wymaganych danych, sąd wzywa stronę do uzupełnienia braku pod rygorem zwrotu wniosku (art.102 ust.2 u.k.s.c.). W razie złożenia wniosku o zwolnienie od kosztów ustnie do protokołu oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania może być złożone także do protokołu.

Wzór oświadczenia o stanie majątkowym i rodzinnym znajduje się w Rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 stycznia 2006r. w sprawie określenia wzoru oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku , dochodach i źródłach utrzymania osoby fizycznej ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sadowych w postępowaniu cywilnym (t.j. Dz. U. 2015r., poz. 574)  Wzór druku oświadczenia udostępnia się nieodpłatnie w budynkach sądów i ich wydziałach zamiejscowych. Wzór druku oświadczenia Ministerstwo Sprawiedliwości udostępnia nieodpłatnie na swojej stronie internetowej pod adresem: www.ms.gov.pl

4. Rozwód jako przesłanka odwołania darowizny

Rodzice jednego z małżonków darowali obojgu małżonkom do ich majątku wspólnego nieruchomość. W sytuacji gdy małżeństwo nie wytrzymuje próby czasu i zostaje rozwiązane przez rozwód, często  rodzi się pytanie czy można odzyskać darowaną  nieruchomość.

Rozwiązaniem powyższego problemu jest odwołanie dokonanej darowizny, jednakże trzeba mieć na uwadze, że skuteczność odwołania darowizny zależy od spełnienia kilku ustawowych przesłanek. Samo orzeczenie rozwodu pomiędzy obdarowanymi małżonkami nie uzasadnia jeszcze odwołania darowizny. W myśl Kodeksu cywilnego, darczyńca może odwołać darowiznę nawet już wykonaną, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności. Postępowanie obdarowanego sprzeczne z zasadami moralnymi może dotyczyć bezpośrednio darczyńcy jak również osób mu bliskich.  „Ocena rażącej niewdzięczności obdarowanego musi uwzględniać przede wszystkim jego naganne zachowania bezpośrednio wobec darczyńców. Wprawdzie dopuszcza się możliwość skutecznego odwołania darowizny z powodu rażącej niewdzięczności obdarowanego przejawiającej się w nagannym zachowaniu i czynach wymierzonych w osobę (osoby) najbliższą darczyńcy, jednak możliwość taka winna być zastrzeżona dla szczególnych, najbardziej drastycznych przypadków” (wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku w sprawie o sygn. akt: I ACa 44/16).  „Zdrada małżeńska, której dopuścił się obdarowany w stosunku do córki darczyńców, nie usprawiedliwiająca jej oceny jako rażącej niewdzięczności względem darczyńców, nie uzasadnia odwołania darowizny” (wyrok Sądu Najwyższego w prawie o  sygn. akt V CKN 1829/00).

Analizując przywołane orzeczenia uznać należy, że odwołanie darowizny z powodu rozwodu zasadniczo jest możliwe, jednakże tylko wówczas, gdy zostanie wykazane rażąco naganne zachowanie jednego z obdarowanych małżonków, który swym zachowaniem doprowadził do rozpadu rodziny (np. dopuszczenie się ciężkiego przestępstwa przeciwko drugiemu małżonkowi).

Rozważając odwołanie darowizny, trzeba mieć również na uwadze treść art. 899 § 3 k.c., w myśl którego darowizna nie może być odwołana po upływie roku od dnia, w którym uprawniony do odwołania dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego. Decydującym dla dochowania ww. terminu jest moment w którym darczyńca dowiedział się o przesłankach do odwołania darowizny (problemach małżeńskich obdarowanych, popełnieniu przestępstwa), nie zaś fakt wydania wyroku orzekającego rozwiązanie małżeństwa z wyłącznej winy jednego z obdarowanych małżonków.

5. Długość trwania obowiązku alimentacyjnego wobec dziecka

Polski ustawodawca nie określił daty granicznej, do której trwa obowiązek alimentacyjny rodzica względem dziecka. Przyjął odmienne rozwiązanie, a mianowicie uzależnił jego wygaśnięcie od możliwości samodzielnego utrzymania się przez osobę uprawnioną, bądź powstania sytuacji, w której dochody z jego majątku pozwalają mu pokrycie kosztów utrzymania i wychowania (art. 133 k.r.o.). Tak więc, ukończenie przez dziecko określonego wieku nie powoduje, że rodzice nie są zobowiązani w dalszym ciągu je utrzymywać. Zobowiązani są łożyć na jego utrzymanie tak długo, jak długo nie będzie ono samo w stanie zaspokoić swoich potrzeb. Nie ma przy tym znaczenia to, czy dziecko faktycznie się samo utrzymuje, a jedynie to, że ma taką możliwość i przy odpowiednim wykorzystaniu swoich sił i środków mogłoby się samo utrzymać. W orzecznictwie sądów przyjmuje się, że dziecko osiąga zdolność samodzielnego utrzymania się wtedy, gdy ukończy naukę i uzyska należyte przygotowanie do pracy i bez znaczenia jest to, czy pobiera naukę w trybie dziennym, czy zaocznym, o ile oczywiście w tym czasie nie pracuje.

W sytuacji, w której obowiązek alimentacyjny został stwierdzony prawomocnym orzeczeniem a uprawniony uzyskał zdolność do samodzielnego utrzymania się, osoba zobowiązana powinna wystąpić do właściwego sądu z żądaniem stwierdzenia wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego, co pozwoli uwolnić się od ewentualnej egzekucji tegoż obowiązku. W razie prowadzonej egzekucji komornik nie jest bowiem uprawniony do tego, by badać zasadność obowiązku stwierdzonego w orzeczeniu, na podstawie którego prowadzona jest egzekucja i pomimo że obowiązek wygasł, świadczenie w dalszym ciągu będzie egzekwowane.

6. Możliwość obniżenia zasądzonego świadczenia alimentacyjnego

Wysokość obowiązku alimentacyjnego uzależniona jest od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz możliwość majątkowych i zarobkowych zobowiązanego. Żądać zmiany wysokości przyznanych alimentów można tylko w sytuacji, w której doszło do zmiany w/w okoliczności. Obniżenie zasądzonych alimentów będzie zatem możliwe tylko, gdy od momentu wydania ostatniego orzeczenia zmniejszyły się potrzeby uprawnionego lub zmniejszyły się możliwości majątkowe i zarobkowe zobowiązanego. Sytuacja taka będzie miała miejsce np. gdy zobowiązany ulegnie wypadkowi komunikacyjnemu, w wyniku którego dozna uszczerbku na zdrowiu uniemożliwiającemu mu wykonywanie dotychczasowej, dobrze płatnej pracy, będzie zdolny do wykonywania wyłącznie najprostszych prac fizycznych, za minimalnym wynagrodzeniem. W takiej sytuacji dojdzie bowiem do zmniejszenia jego możliwości zarobkowych. Nie będzie natomiast usprawiedliwione żądanie obniżenia obowiązku alimentacyjnego w przypadku, gdy obowiązany zmieni pracę na mniej płatną, która to okoliczność nie wpływa w żaden sposób na jego możliwości zarobkowe, pozostają one na takim samym poziomie.

7. Zakres postępowania o stwierdzenie nabycia spadku i dział spadku

W sprawie o stwierdzenie nabycia spadku Sąd stwierdza jedynie kto, na jakiej podstawie i w jakiej części dziedziczy po zmarłym. Sąd nie zajmuje się natomiast tym, co wchodzi w skład spadku i komu ze spadkobierców mają przypaść poszczególne składniki majątkowe, które to kwestie stanowią przedmiot innego postępowania, tj. o dział spadku. Co istotne, stwierdzenie nabycia spadku oraz dział spadku mogą być objęte jednym postępowaniem przed Sądem, jednakże wymaga to odpowiedniego sformułowania żądania wniosku składanego do sądu oraz uiszczenia stosownych opłat za każdą ze spraw.

8. Przedawnienie roszczenia o zachowek/uzupełnienie zachowku

Roszczenie o zachowek przy dziedziczeniu testamentowym przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu przez sąd spadku lub notariusza. Jeżeli spadkodawca pozostawił kilka testamentów, termin ten biegnie od ogłoszenia tego testamentu, z którego uprawniony wywodzi roszczenie o zachowek (tak m. in. SN z 22.5.2013 r., III CSK 319/12, OSNC 2014, Nr 2, poz. 16)

Roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej od spadkodawcy darowizny przedawnia się z upływem lat pięciu od otwarcia spadku, tj. śmierci spadkodawcy. Analogicznie przedawnia się roszczenie o uzupełnienie zachowku przeciwko spadkobiercom ustawowym w sytuacji, w której ze względu na niewielką wartość spadku oraz dużą wartość darowizn podlegających doliczeniu do substratu wymiaru zachowku, udziały spadkowe spadkobierców uprawnionych do zachowku nie wyczerpują należnego im zachowku.

Biuletyn

Biuletyn Kaszubskiego Instytutu Rozwoju Biuletyn Kaszubskiego Instytutu Rozwoju
  • Kontakt

    Kaszubski Instytut Rozwoju
    ul. R. Traugutta 7
    83-400 Kościerzyna
    tel./fax. +48 58 680 87 63
    tel. kom. 516-310-978
    www.kir.org.pl
    Email: biuro@kir.org.pl

    Konto: Bank PEKAO SA
    Nr: 33 1240 3783 1111 0010 2950 3073
    KRS: 0000096847
    REGON 192712444
    NIP: 591-15-52-244

    Aby się skontaktować można skorzystać z tego formularza.